پرسیار // لە دەقە شەرعییەكاندا هاتووە كە چاكەكان خراپەكان ناهێلن ، بەڵام ئایا خراپەكانیش چاكەكان ناهێلن ؟
وەلام // زۆربەی زانایان دەلێن چاکەکان تاوانی بچووکی موسلمان لادەدەن ، بەلام تاوانی گەورە دەبێت تەوبە بکات ، بەلگە :
خوای گەورە دەفەرمووێت : (( ٳن تجتنبوا کبائر ما تنهون عنە نکفر عنکم سیئاتکم و ..... )) النساء : ٣١ ] ، واتە : ئەگەر ئێوە خۆتان لە تاوانی گەورە بە دوور بگرن ئێمەش لە هەلەکانتان خۆش دەبین .
ابن بطال ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : (( تاوانی گەورە ئەهلی سونە هەموویان یەک دەنگن کە دەبێت تەوبەی لێ بکات ، ....)) شرح صحیح البخاري ج۲ لاپەڕە ۱٥٥
بەلام سەبارەت بە تاوان ئایا چاکە دەبات ، زانایان دەلێن یەکێک لە بنچینە گرینگەکانی ئەهلی سونە ئەوەیە کە تەنها کوفر و شیرکی گەورە هەموو چاکەکانی مرۆڤ پوچ دەکات و دەیبات ، کەس کافر نابێت بە کردنی تاوانی گەورە ، بەلام ئەهلی بیدەع دوو دەستە پەیدابوون دژی یەکتری و دژی ئەهلی سونە :
یەکەم : خوارج و معتزلە موسلمان کافر دەکەن لەسەر کردنی تاوانی گەورە ، دەلێن هەر کەسێک تاوانی گەورە بکات هەمووی کردەوەی باشی پوچ دەبێت ، خوارج دەلێن لە دونیا مامەلەی کافری لەگەل دەکەین و کافر بووە ، وە لە ڕۆژی دوای لە دۆزەخ دا هەتا هەتایی دەبێت ، بەلام معتزلە دەلێن لە دونیا لە نێوان دوو پلە دایە ، نە کافرە وە نە موسلمانە ، بەلام ڕۆژی قیامەت لە دۆزەخ هەتا هەتایی دەبێت ، کەواتە هەردووکیان یەک دەنگن لە دۆزەخ هەتا هەتایی دەبێت ، مانەوەش لە دۆزەخ تا هەتا هەتایی بەس بۆ کافرە .
دووەم : مورجیئەکان دەلێن چاکەی ئیمان هێنان هەموو تاوانەکان دەبات و نایهێلێت ، وە تاوان زەرەری نییە لەگەل ئیمان .
ابن تیمییە ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : (( هیچ شتێک کردەوە پوچ ناکات بێجگە لە شیرک ، چونکە ئەوەی دەمرێت لەسەر ئیمان دەبێت بچێتە بەهەشت و لە دۆزەخ دەربهێنرێت ئەگەر چووە ناوی ، ئەگەر هەموو کردەوەی پوچ بێت ئەوە هەر گیز ناچێتە بەهەشت ، ......)) صارم المسلول لاپەڕە ٥٥
بەلام ئەگەر خراپەی بێجگە شیرک بێت ئایا چاکە دەبات و پوچی دەکات ، دوو وتە هەیە :
یەکەم // هەندێک زانا دەلێن تاوانەکان چاکەکانی مرۆڤ پوچ ناکەن .
دووەم // هەندێک زانای تر دەلێن تاوان چاکەی موسلمان پوچ دەکات ، واتە ئەو تاوانە بەرامبەر پاداشتی چاکەیە لەگەل یەکتر دەڕۆن ، کە ئەمە وتەی زۆربەی زانایانی ئەهلی سونەیە ، بەلگه :
(۱) خوای گەورە دەفەرمووێت : (( یٲیهالذین امنوا لاتبطلوا صدقاتكم بالمن و الاذی ...... )) [ البقرة : ٢٦٤ ] ، واتە : ئەی ئەوانەی ئیمانتان هێناوە چاکەکانی خۆتان پوچ مەکەنەوە بە منەت کردن و ئازار دان .
ئەمە بەلگەیە منەت کردن و ئازار دان کردەوەی مرۆڤ پوچ دەکات .
(۲) خوای گەورە دەفەرمووێت : (( یٲیها الذین امنوا لا ترفعوا ٲصواتكم فوق صوت النبي ولا تجهروا له بالقول كجهر بعضكم لبعض ٲن تحبط ٲعمالكم و ٲنتم لاتشعرون )) [ الحجرات ] .
واتە : ئەی ئەوانەی ئیمانتان هێناوە هەر کاتێک لەگەل پێغەمبەردا گفتوگۆتان کرد ، دەنگتان بەسەر دەنگیدا بەرز مەکەنەوە ، قسەی بەرز و بێ پەردە مەکەن لە ڕوویدا ، وەک چۆن لەگەل یەکترییدا بەدەنگی بەرز قسە دەکەن و دەنگ بەرز دەکەنەوە ، نەوەک بەو هۆیەوە کردەوەکانتان بەتال و پوچ ببنەوە و بەخۆشتان نەزانن .
(۳) پێغەمبەر سەلامی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : (( من ترك صلاة العصر حبط عمله )) رواە البخاری (٥٥۳) ، واتە : هەر کەسێک نوێژی عصر تەرک بکات کردەوەی پوچ بووە .
ئەمە بەلگەیە کە تەرک کردنی نوێژی ئێوارە کردەوە پوچ دەکات .
(٤) عن ابي هریرة قال : قال رسول اللە صلی الله علیه وسلم قال : (( ٳیاکم والحسد ، فٳن الحسد یٲکل الحسنات ،کما تٲکل النار الحطب )) رواە ابو داود (٤۹۰۳) .
واتە : ئاگاداری حەسوودی بن ، چونکە حەسوودی چاکەی مرۆڤ دەخوات هەروەک چۆن ئاگر دار دەخوات .
ئەمە بەلگەیە کە حەسوودی چاکەی موسلمان دەخوات و پوچ دەکات ، وە چەندین بەلگەی تر هاتوون .
ابن تیمییە ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : (( یەک تاوانی گەورە هەموو کردەوەی باش پوچ ناکات ، بەلکو بەرامبەر هەندێک چاکەیە هەندێکی دەبات لەلای زۆربەی زانایانی ئەهلی سونە ، هیچ شتێک هەموو چاکە پوچ ناکات ئیلا کوفر نەبێت ، هەروەک چۆن هیچ شتێک هەموو خراپە پوچ ناکات ئیلا تەوبە نەبێت ، .... )) مجموعە فتاوی ابن تیمیه ج۱۰ لاپەڕە ۳۲۲
پوختەی وەلامی زانایان :
(۱) زۆربەی زانایان بۆ ئەوە چوون کە چاکە تاوانی بچووک لادەبات نەک تاوانی گەورە ، بەلکو بۆ تاوانی گەورە دەبێت تەوبە بکەیت .
(۲) هیچ تاوانێک بێجگە لە شیرکی گەورە ھەموو چاکەی موسلمان پوچ ناکەن ، موسلمان بە تاوانی گەورە کافر نابێت .
(۳) هەندێک تاوانی گەورە هەن هەندێک چاکەی مرۆڤ پوچ دەکات نەک هەمووی .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ