پرسیار // ئایا ڕیش هێشتنەوە واجبە یان سونەتە ؟
وەلام // سەبارەت بەڕیش دوو حالەت هەیە :
یەکەم : ڕیش کورت کردن ، واتە تەنها کورتی دەکەی نای تاشی و وە ڕیشێکی کورتت هەیە ، ئەمەیان جیاوازی هەیە :
(ٲ) هەندێک زانا دەلێن حەڕامە دەستی لێ بدەیت و نابێت کورتیش بکەی .
ابن باز ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : (( واجبە ڕیش بهێلیتەوە و کورتی نەکەیت و دەستی لێ نەدەیت بۆ کورت کردن .
ئەوەی نقل کراوە رواە الترمذی یه کە پێغەمبەر سەلامی خوای لێ بێت لە پانی و درێژی ڕیشی هەندێک کورتی کردۆتەوە ئەم فەرموودەیە پووچە لای زانایان .
کەواتە نابێت پەیوەست بیت بە فەرموودەیەکی پووچ کە ڕاست نییە ، وە نابێت ڕوخسەت بێتە دان لەبەر وتەی هەندێک زانا ، چونکە سونەت حوکم دەکات لەسەر هەمووان . )) مجموعە فتاوی ابن باز ج۱۰ لاپەڕە ۹٥ـــ۹۷
ابن عثیمین ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : (( کورت کردنی ڕیش پێچەوانەی فەرمانی پێغەمبەرە سەلامی خوای لێ بێت له وتەکەی : (( وفروا اللحی )) ، (( ٲعفوا اللحی )) ، (( ٲرخوا للحی )) هەر کەسێک بییەوێت شوێن فەرمانی پێغەمبەر بکەوێت ، وە شوێن ڕێنمووی بکەوێت با ڕیشی دەست کاری نەکات و کورتی نەکات ، .....)) مجموعە فتاوی ابن عثیمین ج۱۱ لاپەڕە ٨۲
(ب) هەندێک زانا دەلێن دروستە کورتی بکەیت ، لەبەر ئەوەی فەرموودە هاتوون وە له هاوەلان هاتووە ، وە ئەگەر کورتیش بکەی ڕیشی هەر هەیە فەرموودەت جێ بەجێ کردووە .
دەتوانی لەبەر هەندێک فەرموودە اثر و لەسەر وتەی هەندێک زانا بلێی بەرفراوانی تێدایە وە زۆر جیاوازە لەگەل کەسێک ڕیشی بتاشێت .
حالەتی دووەم : ڕیش تاشین زۆربەی زانایان دەلێن حەڕامە ڕیش بتاشی و واجبە ڕیشت هەبێت ، بەلکو هەندێک زانا ئیجماع نقل دەکەن کە ڕیش تاشین حەڕامە ، بەلگە :
(۱) عن ابن عمر رضی الله عنه عن النبی صلی الله علیه وسلم قال : (( خالفوا المشرکین ، وفروا اللحی ، وٲحفوا الشوارب . )) رواە البخاری (٥٨۹۲) ، و مسلم (۲٥۹) ، واتە : پێچەوانەی موشریکەکان بکەن ، ڕشتان بهێلنەوە وسێملتان کورت بکەن .
لەم فەرموودەیە فەرمان کراوە بە هێشتەوەی ڕیش و پێچەوانەی موشریکەکان کردن .
(۲) هەروەها ڕیش تاشین خۆ چوواندنە بە ئافرەت .
(۳) ..... (.....) ........
ابن حزم ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : ئیجماع هەیە کە سمێل کورت کردن و ڕیش هێشتنەوە واجبە .
ابن تیمییە ڕەحمەتی خوای لێ دەفەرمووێت : قورئان و سونەت و ئیجماع بەلگەیە لەسەر فەرمان کردن بەوەی کە پێچەوانەی موشریک بکەیت نەهی کردن لەوەی کە خۆت بچوێنی بە ئەوان .
ابن عثیمین ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : (( ڕیش تاشین شتێکی زۆر گەورەیە ، مرۆڤ ئەگەر بەردەوام بێت لەسەری تاوانێکی گەورەیە ، تاوانی گەورەترە لەو کەسەی کە جگارە دەکێشێت ، چونکە ڕیش تاشین چەند فەرموودەی تایبەت لەسەری هاتوون ، چونکە موسلمانان ئەگەر ڕیش بتاشن ئەوە کۆمەلگا دەبێتە کۆمەلگەیەکی غەیر ئیسلامی ، چونکە تاشینی ڕیش ڕێگای بێجگە لە پێغەمبەران بووە ، پێچەوانەی جگارە کێشان ، ئەگەر دوو کەس یەکێکیان جگەرە کێش بێت و ئەوی تر ڕیشی بتاشێ ویستییان نوێژ بکەن ، ئەوەی جگارە دەکێشیت لەپێشترە پێش نوێژی بکات لەوەی کە ڕیشی دەتاشی ، .......
زانایانی حنابلە دەلێن : ئەگەر پیاوێک تاوان بەرامبەر پیاوێک بکات ڕیشی دەربهێنێ بەجۆرێک ڕیشی نەهێتەوە ، ئەوە دەبێت دیەی کامل بدات ( دیە : واتە پارە دان لەجیاتی پیاو کوشت و خوێن ) ، کە دیەی کوشتن دەکاتە سەد وشتر ، کە ئەمە بەناوبانگە لە وتەی حنابلە ، ئەمە بەلگەیە لەسەر گرینگی هێشتنەوە ڕیش .....)) شرح بلوغ المرام ج۱
لاپەڕە ۲۹۲ ، هەروەها سەیری المغی بکە ج ۱۲ لاپەڕە ۱۱۲
بەکورتی ڕیش هێشتەوە دوو جۆرە :
یەکەم : ڕیش بهێلیتەوە و دەستی لێ نەدەیت واتە کورتیش نەکەیت ئەمەیان دەتوانی بلێی لەبەر هەندێک فەرموودە و لەسەر وتەی هەندێک زانا بەرفراوانی تێدایە و واجب نییە .
دووەم : ڕیش هێشتەوە واتە کورتە ڕیشێکت هەبێت ئەمەیان واجبە و حەڕامە بیتاشی .
کەواتە تاشین حەڕامە و کورت کردن دروستە ، بەلام کورت کردنێک ڕەشاتی ڕیشی یان زەرداتی ڕیشی دیار بێت .
تێبینی / (۱) خەلکێکی زۆر ڕیش تاشین لایان شتێکی ئاساییە ، بەلکو کەسانێک دژایەتی ڕیش دەکەن ، ڕق لە ڕیش بوونەوە کە دینە کوفرە .
(۲) زانایان کەس نەیان وتووە ڕیش هێشتنەوە سونەت و دین نییە ، بەلکو جیاوازی لەوەدایە کە هێشتنەوەی ڕیش واجبە یان سونەت ، کە زۆربەیان دەلێن ڕیشێکی کورت واجبە و تاشین حەڕامە ، بەلام ئێستا هەندێک کەس لە میسر پەیدابوون بەناوی بانگخواز دەلێن ڕیش عورفە و سونەت نییە ، هەر خوا دەزانێت ئەمانە کێن و دەستی کێی لەپشتە بۆ دژایەتی کردنی ڕیش کە حساب بۆ وتەیان ناکرێت .
(۳) زۆر لە ئافرەتان پێیان خۆشە پیاوەکانیان ڕیشی بتاشن و بەلکو هانی دەدەن بۆ تاشین و دژایەتیش دەکەن پەنا بەخوا .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ